Eleştiri Sürecini Yönetme

"İnsanları tenkit etmek yerine anlamaya çalışınız;

zira tenkit kapıları kapatır, anlamak ise köprüler kurar."

Öncelikle şunu bilmeliyiz ki eleştiri, her zaman ve her yerde karşılaşabileceğimiz bir şeydir. Önemli olan eleştiri karşısında yılmamaktır. Eleştiri karşısında hemen her insan üzülür ancak eleştiri karşısında yıkılanlar genelde ruhi yapısı veya olayların hakikatini anlama yetisi zayıf olanlardır. Eleştiri karşısında yılmadan usanmadan “daha iyisi” olabilmek için çalışanlar eleştiri olumsuzluğunu olumluluğa çevirmesini bilenlerdir. Anadolu'da bir söz var: “Karakterli insan kuyruğuna bastığında belli olur.” Yani kendi kusurlarımızı söyleyenlere karşı ne kadar tahammülümüz var? Konuya bu açıdan da bakmakta fayda var. Ne olursa olsun eleştiriden hiç kimse hoşlanmamaktadır. Eleştiri sürecinde ve sonrasında bir çok şey yaşanır. Eleştiri anlarını yönetme çok önemlidir, çünkü eleştirilere tahammül edemeyenler arasında kavgalara bile şahit olmuşuzdur. Bu açıdan eleştirinin zararlarını bilirsek en azından daha insaflı ve ve daha anlayışlı oluruz.

Eleştirinin zararları nelerdir?

Birincisi; muhatabımızı üzmüş oluruz. Eleştirilen kişi ya üzüntüsünü içine atacaktır, içten nefret edecek ya da öfkesini dışa vuracak, savunmaya hatta saldırıya geçecektir. Eleştirildiğiniz konuda kendinizi hemen yargılamadan, suçlamadan “Acaba bu eleştiride bir doğruluk payı var mı?” diye düşünmek gereklidir. Eğer vehim unsuru içeriyorsa önemsenmemelidir. Başkalarının iddialarında doğruluk payı bulabiliyor ve bunu itiraf edebiliyorsanız bu size zarar vermez hatta kendinizi daha iyi hissetme imkânı sağlar.

Kişiyi üzüntüye gark edecek şekilde eleştirmek, aşağılamak veya şiddet göstermek şüphesiz o şahıs hakkında şeytana yardımcı olmaktır. Çünkü şeytan insanı üzüntüye ve ümitsizliğe sevk etmek için çeşitli vehim ve vesvese verir. Unutmayalım ki, eleştiri kişinin ahval-i ruhiyesini bozar. Bazı sözler olur ki insan onları unutamaz. Atalarımız: “Bıçak yarası unutulur, söz yarası unutulmaz” demişler.

İkincisi; eleştiride kişinin şahsiyetine karşı bir saldırı söz konusudur. Eleştiri karşısında kişide benlik mekanizması devreye girer. Eleştiriye uğrayan kişi, kişilik haklarını korumak için kendini savunur. Beraber yaşadığınız kişinin kusurlarını sayıp döküyorsanız, hatalarını yüzüne vuruyorsunuz demektir. Hatalarının yüzüne vurulmasından kim hoşlanır? Kimse hoşlanmaz, tepki gösterir. Ortaya çıkan tepkinin doğru olmasını da beklememelidir. Çoğu zaman sonuç bellidir; gerilim atmosferi bir anda kısır döngüye dönüşebilir. Eleştiri, ağız dalaşına, hakaret ve aşağılamaya dönüşebilir. Sorun büyüyebilir. Yani günler veya haftaları bulan tatsızlık yaşanabilir. Bu gerilimi düzeltmek için uğraşmak ayrı bir çaba ister."Eleştiri, eşinizin karakterine veya kişiliğine saldırmayı içerir... Şikâyet belirli bir davranışla ilgilidir, ancak eleştiri çok daha geneldir ve genellikle 'sen her zaman' veya 'sen asla' gibi ifadeleri barındırır." (Gottman & Silver, 2015, s. 29).

Üçüncüsü; eleştiri sevgiyi tahrip eder. İnsan sevildiği, değer verildiği, sıcak ve yakın ilişkilerin bolca sergilendiği ortamlarda yaşamak, kalmak ister. Bir insana sevdiğinizi ve güvendiğinizi hissettirebilirseniz en büyük iyiliği yapmış olursunuz. İnsan mükerrem bir varlık olduğundan değer gördüğü kişiye değer verir. Tam tersine gerilimli konuşmaların sık sık tekrarlandığı, enaniyetlerin çarpıştığı, saygısızlığın, değersizliğin hissedildiği ortamlarda da kimse yaşamak istemez. Eleştiri yapmak ve muhatabını suçlamak sadakati, sevgiyi ve saygıyı azaltır.

Dördüncüsü; eleştiri güveni zedeler. Hayatta insan arası ilişkilerde bir kişinin en önemli sermayesi güvendir. Kişinin, kendisine güven duyan, kendisini dinleyen insanlara her zaman ihtiyacı vardır. Her şeyden önce, çevresini sürekli eleştiren insanlara güven duyulmayacağını belirtmek gerekir. Çünkü sürekli eleştiriye teşebbüs eden, muhatabın kalbini incitir. Eşlerin ihtiyaç duydukları anda birbirlerinin yanında olmaması aralarındaki güven duygusunu zedeler.

İşte en önemli mesele de burada başlar. Bir erkeği eleştirmeden onunla nasıl konuşulacak? Bunun yanıtını verelim: “Erkek istemedikçe yardım etmemeli ve tavsiyede bulunmamalıdır. Bunun yerine onu olduğu gibi kabul etmeyi denemelidir. Erkek ‘olduğu gibi’ kabul edilince mutlu olur.”

Eleştiri anlarında dikkatli olmak gerekir

Eleştiri alışkanlığı olan kişiler vardır: Bu tipler olaylara eleştirel gözden bakarlar. İşin doğrusu zihne gelen duygu ve düşüncelerden eleştiri konusu olacakları seçerler. Eleştiriyi seçtikleri için de mantık ve zihin yapıları böyle işlem yapar. Bu tip kişiler sadece eşine veya çocuğuna karşı değil çevresinde ve işyerinde de böyle tutum ve davranışlar içinde olur.

Eleştiriye alışan kişi sadece evde değil, işyerinde ve toplumda da aynı davranışları gösterdiğinden problemler yaşar. Eleştiri yöntemiyle muhatabımızı düzeltme imkanımız çok azdır veya yok gibidir. Eleştiri yaptıktan sonra bazen “ben bunu kastetmemiştim” gibi mazeretlere gireriz. Oysa bizim ne söylediğimizden önemli olan şey, muhatabın ne anlayacağıdır. Aile ortamında eleştiri doğrudan doğruya sevgisizlik veya değer vermeme olarak algılanır.

Yapılan eleştirilerin acaba çevremizdeki mutluluğu artırmaya yönelik katkısı nedir? Açıkça söylemek gerekirse yoktur. Gelecekte yararı olacak mıdır? O da şüphelidir… Şu hâlde eleştiri mevcut ahenkli durumu bozucu, dost ve yakınlarımızı bize karşı daha öfkeli ve güvensiz hale getiren kötü bir tutumdur.

Ailede geçimsizliğin en önemli nedenlerinden biri de eşlerin birbirinden yakınmasıdır. Kadının veya erkeğin yakınması, birbirlerine sitemleri asırlar boyu hikâyelerin, rivayetlerin menfi kahramanı olmuştur. Kadın veya erkeğin sürekli bir şeylerden yakınması, sitem etmesi ailede uyumu, huzuru, sakinliği ve mutluluğu bozar. Evde kederli ve soğuk bir hava estirir. Her aile içinde az çok sitem, nazlanma ve tenkit olabilir. Bunları muhtemel şeyler olarak görüp çözmek mümkünken bazı eşler bu durumu büyütüp içinde boğulacak hâle getirirler. Etrafımızda ne büyük anlaşmazlıklar, belalar, hastalıklar ve imtihanlar vardır. Bazen böyle problemleri görmek, aile içindeki geçimsizlik zannedilen hususları hafifletir. Yakınma ve eleştirinin hiç olmadığı bir aile düşünmek zordur. Ölçülü olmak kaydıyla birazcık yakınmadan dolayı eşler birbirine küsmemelidir. Erkek veya kadınların bazıları yakınmayı çocukluğundan âdet edinmiş olabilir, bunu atmak zaman alacaktır. En azından eleştiriden kaçınmak, kusur araştırmamak ve hoşgörülü olmak gibi bildiğimiz veya yapabildiğimiz işler üzerinde duralım.

Kadın; eşine iç dünyasından kaynaklanan sebeplerle güvenmez, onu onaylamazsa geçimsizliğe sebep olur. Erkek, haksız olduğu hâlde kendini haklı gösterip eşini suçlu gösterirse geçimsizliğe sebep olur.

Bir sorun ortaya çıktığında hemen muhatabı suçlamak kolaycılıktır. Şeytani bir vehimdir. Unutmayalım ki çok eleştiren, içinde sürekli nefret duygularına yer veren, ani parlayan, çok suçlayan kişilerde psikolojik sorun söz konusu olabilir. Bu kişilerin uzman bir hekimden profesyonel destek alması gereklidir.

Sonuç

Eleştiri alışkanlığından kurtulmak öncelikle ahlakımızı, karakterimizi güzelleştirmek, ruh haletimizin sağlıklı ve dengeli olmasına dikkat etmekle mümkündür. Eleştiriden, eleştirilmekten, suçlamaktan, suçlanmaktan, sinirlenmekten, öfkelenmekten ve öfkeli insanlardan uzak olmalıyız. Bunları elimizden geldiğince yapmalıyız. Çünkü günlük ruh haletimiz karakter ve mizacımızı oluşturur. Bir şeyi uzun süre yaşarsanız artık onu alışkanlık haline getirirsiniz. Bu açıdan günlük hayatımızdan olumsuz duygu, düşünce ve davranışları çıkarmamız şarttır. Devamlı yaptığımız şeyler, yaşadığımız ruh hali karakterimizi, karakterimiz kişiliğimizi belirler. Bazı kişiler vardır ki hep hata görür ve eleştiri yapar. Yaptığı eleştirilerden de menhus bir zevk alır; böyleleri kendine bakmaz, kendini sorgulamaz. Kendini sorgulamayan kişi de insaflı davranamaz.

Eleştirinin mevcut ahenkli durumu bozucu, eşleri birbirinden uzaklaştırıcı ve güveni zedeleyici yıkıcı bir tutum olduğu unutulmamalıdır. Doyumlu, mutlu ve sağlıklı bir aile hayatı için eleştiri minimuma indirilmeli; onun yerine sevgi, saygı, güven ve takdir kültürü hakim kılınmalıdır.Aile ortamında huzurun tesisi için eşlerin birbirini "olduğu gibi" kabul etmesi, kusur araştırmaktan kaçınması ve insana insan olduğu için değer vermesi şarttır. Unutulmamalıdır ki; bakışlarında emniyet, sözlerinde güven ve sevginin buğu buğu olduğu bahtiyar eşler, huzur ve mutluluğu kalıcı bir şekilde yakalayacaklardır.

Kaynakça

Gottman, J. M., & Silver, N. (2015). The seven principles for making marriage work: A practical guide from the country's foremost relationship expert. Harmony.