Neden Çok Eleştiriyoruz?

“Birbirinizi tenkit etmeyiniz!”

Bediüzzaman Said Nursi / Lem’alar.

Türk Dil Kurumu, eleştiri kavramını şöyle tanımlıyor: “Bir insanı, bir yapıtı, bir konuyu, doğru ve yanlış yanlarını bulup göstermek amacıyla inceleme işi.” Bu geniş kapsamlı bir tanımdır. Psikoloji biliminin kapsamında, “... insan ilişkileri sürecinde karşılaşılan olaylar sırasında kişinin karşı tarafa göstermiş olduğu olumsuz anlamda tepki olarak” ifade edilebilir. Eleştiri ve tenkit kavramları birbirinden ayrılmış vaziyette. Eleştiri kelimesinden eleştirmen çıkartılmış. Eleştirmen bir çeşit meslektir.

İletişimin olduğu yerde eleştiri vardır. İletişim sırasında veya sonrasında eleştiri ortaya çıkmaktadır. Konuşan, iş yapan insan hata yapar; karşısındaki kişi o hataları görür, tepki verir. Tanımda dikkat çeken husus, eleştiri faaliyetinde “inceleme” vardır. Belli bir konuda sağlam bir bilgi olmadan, konuyu anlamadan, muhatabı tanımadan eleştiri yapmak en azından tanıma uymamaktadır.

Günlük hayatta karşımıza çıkan olaylarda sık sık eleştiri konusuyla karşılaşıyoruz. Genelde yanlışlara odaklanıyoruz ama doğruları gözden kaçırıyoruz. Ailede bir iletişim istiyorsak öncelikle eşimizi ve çocuklarımızı tanıma ve anlama hususuna önem vermemiz gerekir.

Ailede üç şey iletişimin düşmanıdır. Bunlar: Eleştiri, suçlamak ve kendini savunmaktır. Sürekli etrafındakileri eleştirmek ciddi bir sorundur ve hatta psikolojik bir hastalıktır. Çağımızda bireyler egolarının esiri olduklarından, hem daha fazla eleştirmekteler hem de eleştiriden aşırı alınganlık göstermektedirler. İnsanların çoğu eleştiriyi benliğe karşı bir saldırı, bir hakaret ve sevgisizlik olarak algılamaktadırlar. Eleştiriden, küçük çocuktan tut yaşlı insanlara kadar hemen hemen herkes rahatsız olmaktadır.

Suçlamak ve eleştirmek aile hayatını zehirleyen en önemli etkenlerden biridir. Eleştiri olmayıp eleştiri gibi algılanan durumlar da vardır. Bazı ailelerde stresli haller daha yoğun yaşanır. Evliliklerde az sayıda da olsa psikolojik problemlere bağlı olarak yüze karşı hakaret ve yersiz eleştiriler gibi hiç olmaması gereken durumlar görülmektedir.

Bir şeyin eleştiri olup olmadığını nasıl anlayacağız? Aile ortamında eleştiri yaptığınızı anlamak istiyorsanız, söz, tutum ve davranışlarınızdan sonra size karşı oluşan tepkilere bakın. Eşiniz, çocuğunuz kendini savunmaya geçiyorsa, sesini yükseltiyorsa, oradan kalkıp gidiyorsa “bazı şeyler oldu ve bunlardan rahatsızlık duydu” şeklinde bir çıkarım yapmanız gerekir. Şöyle bir misal verelim: “Adam işten eve geldi, eve girer girmez, ne bu dağınıklık!” diye sert bir söz söyledi. Bu durumda evde buz gibi hava esecektir. Bu sözden hem eşi hem de çocuklar rahatsız olacaktır. Her biri bir tarafa çekilecektir.

Günümüzde hiç kimse eleştiriden hoşlanmamaktadır. Bir defalığına bile bir insanı eleştirseniz hemen renginin değiştiğine şahit olursunuz. “Çoraplarını toplamıyorsun!”, “Çok geziyorsun!”, “Tertipli değilsin!”, “Çok uyuyorsun!” gibi günlük hayatın içindeki sıradan davranışlara eleştiri sürekli yapılınca onu yapan kişiye karşı nefret uyanabilir. Eleştirilen, eleştiri konusu olan meseleyi düşünmeli hemen savunmaya geçmemeli, kızmamalı ve gönül koyulmamalıdır.

Eleştiri Hangi Durumlarda Ortaya Çıkar?

Eleştiri hayatımızda çok fazla kullandığımız bir düşünce yöntemidir. Yerli yerinde kullanılmadığında iletişim dünyamız sağlıksız bir yöne doğru evrilmektedir. Genel olarak söylenecek olursa eleştiri, bir kişinin muhatabının kişilik haklarına karşı söz, davranış ve mimik olarak ölçüleri aşan biçimde eylemde bulunması olarak ifade edilebilir. Yani abartılı bir şekilde kişilik haklarına saldırı söz konusudur. Ani veya bazan refleks biçimde ortaya çıkan bağırma, kızma gibi eylemleri eleştiriden ziyade anlık duygusal durum veya duygusal yaklaşım olarak kabul etmek gerekiyor.

Eleştiri çoğu zaman kötü bir şey, sevilmeyen bir davranış biçimidir. Eleştiri yapanların bir kısmı ya bilinçsizce ya öfke veya düşmanlık duygularıyla hareket etmektedir. Kişi bilmediği veya iyice öğrenmediği konuda eleştiri yapmamalıdır. Konu hakkında sağlam bilgisi olup eleştiri yapan kaç kişi var?

Evliliğin özellikle altıncı ile onuncu ay arasında hatalar görülmeye başlanır. Her insanın iyi ve kötü tarafları var fakat iyi tarafları görmek bir meziyettir. Onları ön plana çıkarmak iyi insan olmanın ifadesidir. Bazı kişiler eşlerini eleştiri yoluyla terbiye etmek isterler. Bu mümkün müdür? Kadın veya erkeği yeniden terbiye etmeye çalışmak ve bunun mümkün olabileceğini zannetmek faydasızdır. Eğer kadın 18-20 yaşlarında evlendi ise terbiye belli ölçüde mümkündür. İleriki yaşlarda kadınlar kolay kolay değişmez.

İnsanlar, duygu dünyasında olumsuz tesir gösteren kötü sözlere karşı daima hassas olmuşlardır. Aile hayatında eleştiri daha da moral bozucudur. Erkek veya kadın; hayat arkadaşının yerli yersiz eleştirilerine, aşağılamalarına, tahkirlerine 2-3 defa sabreder dördüncüsünde cevap verir. Böylece arkadaşına nezaketle davrandıkça ondan da haklı olarak nezaket bekleyebilir.

Eleştiriler farklı nedenlerle ortaya çıkmakla birlikte bir kaçının üzerinde durmak gerekir:

Birincisi, eleştiri yoluyla terbiye veya bir faydanın sağlanacağına inanmak. Pek çok insan eleştiri yoluyla etrafındaki insanın kusurlarını düzelteceğini, onu daha yararlı bir insan haline getireceğini sanır. Okulda bazı öğretmenler öğrencilere çalışkan olmadıklarını söyleyerek suçlama yapar. Bir öğrenciye tembel olduğunu söylemek onu kızdırır ve hiçbir zaman çalışmaya yüreklendirmez. Evlilikte eşlerin birbirlerini suçlayarak, eleştirerek ihtiyaç duyulan şeyleri almaya teşebbüs etmeleri yanlış bir yöntemdir.

Moskova’da kaldığım günlerde bir reklam panosunda bir psikoloji dergisinin şu cümlesini gördüm: “Neden çok eleştiriyor, az iltifatta bulunuyoruz?” Bir çok kadın ve erkek, ihtiyaç duyulan şeyleri almanın tek yolunu eşlerini hata yaptıklarında eleştirmek ve onlara tavsiyede bulunmak olduğunu zanneder. Oysaki eşler ihtiyaç duyduğu şeyi doğrudan doğruya söylemelidir. Bir erkek, eşinin beğenmediği bir biçimde davranırsa kocasını yargılamadan davranışını beğenmediğini güzel bir üslup seçerek dosdoğru ve açıkça söyleyebilir.

Aile ortamında eleştiri daha ağır sonuçlar ortaya çıkarır. Günümüzde pek çok ailede maddi imkanlar çok iyi olmasına rağmen aile içi çatışmalar bitmemektedir. Bunun önemli bir sebebi eleştirmek ve suçlamaktır. Oysa eleştiri eşinizi, çocuğunuz veya kişiyi daha olgun ve akıllı insan haline getirmek bir yana en önemli ruh gücü olan kendine güvenini sarsar. Mesela çocuk akşam eve geç geliyorsa “Neden geç geliyorsun!” gibi sert bir üslup yerine “Oğlum sen eve geç geldiğinde kaygılanıyorum ve çok üzülüyorum!” şeklinde bir üslup çocuğu insafa düşünmeye yöneltecektir. Ailede eleştiri yok denecek seviyeye düşürülmelidir. Nefretin ve öfkenin önünü almak, sevgi, saygı ve güveni artırmak için bu amaç öncelik taşımaktadır.

İkincisi; çevremizdekilerin hayat tarzını kendimize uydurmaya çalışmak. Eleştirmede kendi hayat tarzımızı koruma veya benimsetme uğraşı gizli olarak vardır. Eşimiz ve çocuklarımızın hayat tarzını beğenmeyip kendi anlayış ve tarzımıza uydurmak esasen baskı kurmak demektir. Böyle bir eğilim ve amaç çoğu zaman tepkilere yol açmasının yanında beklenin aksine sonuçlar doğurur. Amaç eğitimse bu, normal, dengeli ve tutarlı davranışları güzellikle, isteklendirerek göstermek olmalıdır. Sözden ziyade hal dili daha etkilidir. Çevremizdekileri kendimize zorla benzetmeye çalışmak yanlış bir eğitim yöntemi veya enaniyet ve kibirle ilgilidir.

Üçüncüsü; beklentilerimizdir. Aynı ortamı paylaştığınız kişiden bazı beklentileriniz olur. Seninle sohbet etmesini, ilgilenmesini, sana yardımcı olmasını istersin. Beklenilen konularda bir destek bulamadığınızda eleştiri başlar. Beklentilerin çoğu nefsanidir. Nefsin arzuları yerine gelmediğinde hemen eleştiri başlar.

Dördüncüsü; nefse gelen her şeyi söylemek. Çoğu zaman nefsimize gelen kötü şeyleri söyleme arzusu olur. Eleştiri, kolaya kaçmak ve can sıkıntısını atma mekanizmasıdır. Çünkü eleştiri, gevezelik yapmak isteyenler için kolay bir yöntemdir. İşin özünde hemen kendini savunacak şekilde muhatabı eleştirmek çok ciddi bir kibir alametidir, suçlamaktır. Kamil insan, kalp ve vicdan mekanizmasına gelen güzel düşünceleri tercih eder, eleştirmeden önce düşünür, sabırlı olur ve eleştirme yerine daha yapıcı bir şeyler söylemek için dikkatli davranır.

Beşincisi; birlikte yaşadığınız kişilerin hatası daha çok görülür. Hayatın gerçeklerini göz önüne almak gerekir. Ya yalnız yaşayacaksınız ya da kusur görmeyeceksiniz. Aynı ortamı aynı insanlarla yoğun paylaştığımızda ister istemez bazı şeyler bizi rahatsız eder. İşin özünde hata olmayan şeyler bile bize batabilir. Covid-19 sürecinde eşler ve çocuklar bir arada çok fazla kaldıklarından diğer zamanlara göre daha fazla birbirleriyle didiştiler, uğraştılar. Beraber yaşamanın getirdiği sıkıntılar bir realitedir ve bunlardan kaçınmak çok zordur. Bu noktada sabır gereklidir.

Birlikte hayat yoğun yaşamayı gerektirir. Sürekli beraber oturup kalkmada, beşeriyet muktezası hallerden ve nefsani isteklerden kaynaklanan hatalar söz konusu olur. Kadınlar evde rahat iş yapmak ister. Erkek evde çok fazla kaldığında kadın evde rahatça iş yapmakta zorlanır. Bu nedenle eleştiri yapacak bir şeyler bulunur. Bu açıdan erkeğin dışarda bir meşguliyeti olması huzur açısından önemli katkı yapar.

Altıncısı, sınırları bilememek. Bir evde hep beraber yaşıyorsak da evde kalan herkesin kendi işi, meşguliyeti ve sınırları vardır. Bunlara müdahale etmek eleştiri olarak algılanır. Hatta çocuğa “odanı süpür!” sözü bile çocuk tarafından bir eleştiri olarak kabul edilir. Ülkemizde maalesef “sınırlar” konusu çok anlaşılmamıştır. Bir insan iyi olabilir ancak kişinin haklarına riayet etmek, sınırları ihlal etmemek saygının bir gereği olduğu unutulmamalıdır.

Sonuç

Görüldüğü üzere eleştiri; yanlış bir terbiye zannından, hayat tarzını dayatma isteğinden, nefsani beklentilerden ve birlikte yaşamanın getirdiği fıtri zorluklardan beslenen yaygın bir iletişim hatasıdır. Eşlerin veya çocukların sınırlarına riayet etmeden, onları sürekli eleştirerek dönüştürmeye çalışmak huzursuzluktan başka bir sonuç doğurmaz.

Doyumlu ve mutlu bir aile ortamı kurabilmek için eleştiriyi bir alışkanlık olmaktan çıkarıp, onun yerine anlamayı, sabrı ve saygıyı koymalıyız. Unutulmamalıdır ki; evdeki huzurun ve güvenin temeli, kusur arayan eleştirel gözler değil, insanı olduğu gibi kabul eden şefkatli bir nazarla atılır.